Blog

Orbitopatia tarczycowa a wytrzeszcz oczu – przyczyny, objawy i leczenie

Autor: Marta Soczek, technik optometrysta w Centrum Okulistycznym Świat Oka

Artykuł zweryfikowany merytorycznie przez dr hab. n. med. Joannę Gołębiewską, specjalistkę okulistyki i dyrektor ds. medycznych w Centrum Okulistycznym Świat Oka 

Data publikacji: 10.2026

Z tego artykułu dowiesz się m.in.:

czym jest orbitopatia tarczycowa i jak rozwija się w obrębie oczodołu,
jakie są jej przyczyny i jakie czynniki zwiększają ryzyko jej wystąpienia,
po jakich objawach rozpoznać chorobę (nie tylko po wytrzeszczu),
czym różni się faza aktywna od nieaktywnej,
jakie badania pozwalają postawić diagnozę,
jakie są metody leczenia – od leczenia farmakologicznego po dekompresję oczodołu,
jakie inne choroby mogą powodować wytrzeszcz oczu.

Wprowadzenie

Orbitopatia tarczycowa to schorzenie o podłożu autoimmunologicznym. Oznacza to, że układ odpornościowy zaczyna błędnie atakować tkanki własnego organizmu – w tym przypadku struktury oczodołu. W efekcie prowadzi do stanu zapalnego, obrzęku oraz zmian w tkankach otaczających gałkę oczną. Najbardziej charakterystycznym objawem, który wiele osób kojarzy z tym schorzeniem, jest wytrzeszcz oczu. Warto jednak podkreślić, że nie pojawia się on we wszystkich przypadkach i może mieć różne nasilenie. U części pacjentów objawy są subtelne i ograniczają się tylko do uczucia napięcia wokół oczu czy ich większej suchości. U innych natomiast zmiany są bardziej zaawansowane i widoczne gołym okiem.

Orbitopatia, znana również jako orbitopatia Gravesa-Basedowa lub Thyroid Eye Disease (TED), najczęściej towarzyszy chorobie Gravesa-Basedowa, czyli jednej z postaci nadczynności tarczycy. Objawy oczne mogą jednak pojawić się także u osób z prawidłową funkcją tarczycy lub po zakończonym leczeniu. Pokazuje to, że mamy do czynienia ze schorzeniem wieloczynnikowym, w którym znaczenie mają zarówno mechanizmy immunologiczne, jak i czynniki środowiskowe. Z tego powodu diagnostyka i leczenie wymagają interdyscyplinarnej współpracy specjalistów, przede wszystkim okulisty i endokrynologa. Takie podejście pozwala właściwie ocenić stan pacjenta i dobrać terapię dostosowaną do stopnia nasilenia choroby.

W tym artykule przyjrzymy się bliżej, czym dokładnie jest orbitopatia tarczycowa, jakie są jej przyczyny i objawy oraz jakie możliwości leczenia oferuje współczesna okulistyka. Wyjaśnimy również, skąd bierze się wytrzeszcz oczu i czy zawsze oznacza on chorobę tarczycy, a także omówimy inne możliwe przyczyny jego występowania.

Czym jest orbitopatia tarczycowa?

Orbitopatia tarczycowa, określana także jako Thyroid Eye Disease (TED) lub choroba oczu w Gravesie, to przewlekłe schorzenie o podłożu autoimmunologicznym, które dotyczy tkanek znajdujących się w oczodole. W jego przebiegu układ odpornościowy zaczyna atakować własne komórki, co prowadzi do stanu zapalnego, a w konsekwencji do obrzęku i stopniowych zmian w obrębie tych tkanek.

Proces chorobowy może obejmować zarówno mięśnie odpowiedzialne za ruchy gałek ocznych, jak i tkankę tłuszczową w oczodole. To właśnie dlatego objawy bywają tak różnorodne. U części pacjentów pojawia się retrakcja powiek, czyli ich nienaturalne uniesienie. U innych ograniczenie ruchomości oczu czy charakterystyczny wytrzeszcz. Zmiany te mogą wpływać nie tylko na wygląd, ale także na komfort widzenia i codzienne funkcjonowanie.

Warto podkreślić, że choć orbitopatia najczęściej towarzyszy nadczynności tarczycy, zwłaszcza w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa, nie jest to regułą. Może wystąpić również u osób z niedoczynnością tarczycy, a nawet u pacjentów z prawidłowym poziomem hormonów.

Fotografia 1. Porównanie prawidłowego obrazu oka i tarczycy z zmianami w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa – stan zapalny i powiększenie tkanek oczodołu powodują wytrzeszcz gałki ocznej.

źródło internetowe: https://bluefinvision.com/blog/what-is-thyroid-eye-disease/

Jakie są przyczyny orbitopatii tarczycowej?

U podstaw orbitopatii tarczycowej leży nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego. Organizm zaczyna wytwarzać przeciwciała anty-TSHR, które zamiast działać ochronnie, pobudzają komórki w obrębie oczodołu do reakcji zapalnej. W efekcie dochodzi do obrzęku tkanek, ich powiększenia oraz stopniowych zmian, które mogą wpływać na ustawienie gałki ocznej i pracę mięśni okoruchowych.

Najczęściej proces ten rozwija się w przebiegu choroby Gravesa-Basedowa, czyli autoimmunologicznej nadczynności tarczycy. Istnieje także kilka czynników, które zwiększają ryzyko wystąpienia lub nasilenia objawów. Jednym z ważniejszych jest palenie tytoniu, które wyraźnie pogarsza przebieg choroby i utrudnia leczenie. Znaczenie ma również leczenie jodem radioaktywnym, które u części pacjentów może nasilać objawy oczne, szczególnie przeprowadzone bez odpowiedniego zabezpieczenia.

Do innych istotnych czynników zalicza się przewlekły stres oraz predyspozycje genetyczne. Warto przy tym pamiętać, że orbitopatia nie zawsze rozwija się równolegle z zaburzeniami pracy tarczycy. Może pojawić się także u osób w stanie eutyreozy, czyli przy prawidłowym poziomie hormonów, co bywa zaskakujące dla pacjentów.

Mechanizm powstawania orbitopatii tarczycowej

Proces powstawania orbitopatii tarczycowej jest dość złożony, ale w dużym uproszczeniu zaczyna się od nieprawidłowej reakcji układu odpornościowego. Przeciwciała anty-TSHR pobudzają komórki znajdujące się w oczodole, w tym fibroblasty, które zaczynają produkować duże ilości substancji wiążących wodę, tzw. glikozaminoglikanów. To właśnie one odpowiadają za narastający obrzęk i zwiększenie objętości tkanek w oczodole.

W zamkniętej przestrzeni oczodołu nawet niewielki przyrost objętości tkanek ma duże znaczenie. Dochodzi do wzrostu ciśnienia, które stopniowo wypycha gałkę oczną do przodu, powodując wytrzeszcz. Jednocześnie mogą pojawić się inne charakterystyczne objawy, takie jak retrakcja powiek, ograniczenie ruchów gałek ocznych czy podwójne widzenie. W bardziej zaawansowanych przypadkach występuje także ucisk na nerw wzrokowy, co może skutkować pogorszeniem ostrości widzenia.

Przebieg choroby obejmuje różne etapy. W tzw. aktywnej fazie orbitopatii dominuje stan zapalny i obrzęk, a wprowadzona odpowiednio wcześnie terapia może przynieść wyraźną poprawę. Z czasem jednak zmiany mogą przejść w fazę przewlekłą, związaną z włóknieniem tkanek, w której objawy stają się bardziej utrwalone i trudniejsze do odwrócenia.

Objawy orbitopatii tarczycowej

Objawy orbitopatii tarczycowej mogą się różnić i nie każdy pacjent doświadcza ich wszystkich. Często pojawiają się zmiany w wyglądzie oczu – powieki mogą lekko opadać lub nie domykać się całkowicie, a same powieki i spojówki bywają opuchnięte i zaczerwienione. Wiele osób odczuwa dyskomfort w oku, który może objawiać się uczuciem piasku, pieczeniem, łzawieniem lub nadwrażliwością na światło. Czasami dołączają do tego ból przy poruszaniu gałką oczną oraz podwójne widzenie.

Charakterystycznym objawem jest również wytrzeszcz oczu, który może zmieniać rysy twarzy. W najcięższych przypadkach orbitopatia może prowadzić do ucisku nerwu wzrokowego i pogorszenia ostrości widzenia. Dlatego tak istotne jest, aby po zauważeniu niepokojących objawów zgłosić się do specjalisty. Wczesne rozpoznanie i leczenie znacząco poprawiają komfort życia oraz zdrowie oczu.

Fotografia 2. Najczęstsze objawy orbitopatii tarczycowej widoczne w obrębie oczu:

suchość, uczucie piasku pod powiekami i podrażnienie
zaczerwienienie oczu
łzawienie
obrzęk powiek
światłowstręt
wytrzeszcz oczu

źródło internetowe: https://www.rivertowneyecare.com/post/understanding-thyroid-eye-disease-and-graves-orbitopathy

Klasyfikacja i fazy orbitopatii tarczycowej

Orbitopatia tarczycowa przebiega w dwóch głównych fazach. Pierwsza z nich – faza aktywna – wiąże się ze stanem zapalnym. W tym okresie oczy mogą być opuchnięte i bolesne, a ruch gałek ocznych ograniczony. Często występuje również zaczerwienienie spojówek i powiek, uczucie ciała obcego w oku czy nadwrażliwość na światło. To właśnie w tej fazie choroba może się dynamicznie nasilać, dlatego szybka diagnoza i leczenie są szczególnie ważne.

Druga – faza nieaktywna, nazywana fazą włóknienia – pojawia się, gdy proces zapalny ustaje. Zmiany stają się wtedy bardziej trwałe, ale powieki nadal mogą być opuchnięte, a wytrzeszcz oczu lub zaburzenia ruchomości gałek ocznych mogą utrzymywać się przez dłuższy czas. W tej fazie leczenie koncentruje się głównie na poprawie funkcji oczu i ich wyglądu.

Lekarze oceniają stopień zaawansowania i aktywności choroby za pomocą specjalnych narzędzi, takich jak Clinical Activity Score (CAS), który mierzy intensywność objawów zapalnych. Stosuje się też klasyfikację EUGOGO, dzielącą orbitopatię na trzy stopnie: łagodną, umiarkowaną–ciężką oraz zagrażającą widzeniu. Znajomość fazy choroby i jej aktywności jest kluczowa, ponieważ od tego zależy dobór odpowiedniego leczenia. W fazie aktywnej stosuje się przede wszystkim leki przeciwzapalne i immunomodulujące, natomiast w fazie nieaktywnej leczenie polega na korekcji zaburzeń funkcji oka i ewentualnych zabiegach chirurgicznych.

Diagnostyka orbitopatii tarczycowej

Rozpoznanie orbitopatii tarczycowej przebiega w kilku etapach i wymaga współpracy różnych specjalistów, przede wszystkim okulistów i endokrynologów. Pierwszym krokiem jest dokładne badanie okulistyczne. Lekarz ocenia między innymi, czy powieki prawidłowo się zamykają, sprawdza ruchomość gałek ocznych oraz mierzy stopień wytrzeszczu oczu. Ważne jest również badanie ostrości wzroku i pola widzenia, które pozwala wykryć ewentualne zaburzenia funkcji oka.

Kolejnym elementem diagnostyki są badania obrazowe. Mogą to być USG oczodołów, rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa. Pozwalają one dokładnie ocenić mięśnie oczodołu i inne struktury, co pomaga określić stopień zaawansowania choroby. Równolegle wykonuje się badania laboratoryjne, służące do sprawdzenia funkcji tarczycy i obecności przeciwciał. Oznacza się między innymi TSH, FT3, FT4 oraz przeciwciała anty-TSHR i anty-TPO. Dzięki temu lekarze mogą ocenić zarówno wpływ choroby tarczycy na oczy, jak i aktywność procesu autoimmunologicznego.

Skuteczna diagnostyka orbitopatii tarczycowej wymaga podejścia interdyscyplinarnego, łączącego wiedzę okulistyczną i endokrynologiczną, ponieważ tylko w ten sposób można w pełni zrozumieć stan pacjenta i dobrać optymalne leczenie.

Leczenie orbitopatii tarczycowej

Celem leczenia orbitopatii tarczycowej jest przede wszystkim opanowanie stanu zapalnego, zapobieganie powikłaniom oraz poprawa komfortu życia pacjenta. Pierwszym krokiem jest uregulowanie poziomu hormonów tarczycy oraz całkowite zaprzestanie palenia, ponieważ tytoń znacząco nasila objawy choroby.

W łagodnych przypadkach stosuje się leczenie farmakologiczne i suplementację selenem, które pomagają zmniejszyć stan zapalny i poprawić funkcjonowanie oczu. W cięższych lub zagrażających widzeniu postaciach choroby konieczne może być leczenie chirurgiczne. Najważniejszym zabiegiem jest dekompresja oczodołu, wykonywana w przypadku ucisku nerwu wzrokowego lub utrwalonego wytrzeszczu. W fazie nieaktywnej choroby przeprowadza się także zabiegi korekcyjne powiek i mięśni okoruchowych, które przywracają ruchomość gałek ocznych i poprawiają wygląd oczu.

Równolegle stosuje się postępowanie wspomagające, które zwiększa komfort codziennego życia. Do najczęściej zalecanych metod należą sztuczne łzy, ochrona rogówki podczas snu oraz okulary pryzmatyczne w przypadku podwójnego widzenia. Dzięki kompleksowemu podejściu możliwe jest nie tylko złagodzenie objawów, ale także ograniczenie trwałych zmian i poprawa jakości życia pacjenta.

Wytrzeszcz oczu – przyczyny poza orbitopatią tarczycową

Nie każdy przypadek wytrzeszczu oczu jest związany z chorobą tarczycy. Istnieje wiele innych przyczyn, które mogą prowadzić do wysunięcia gałek ocznych. Jedną z nich są stany zapalne oczodołu, takie jak zapalenie tkanek oczodołu (cellulitis), pseudotumor czy sarkoidoza. W takich sytuacjach pojawia się obrzęk, zaczerwienienie, a czasami nawet ból oka.

Inną grupę stanowią guzy oczodołu. Mogą to być naczyniaki, chłoniaki, glejaki czy przerzuty nowotworowe, które zajmują przestrzeń oczodołu i wypychają gałkę oczną do przodu. Przyczyny naczyniowe obejmują między innymi przetoki tętniczo-żylne oraz zakrzepicę zatoki jamistej, które prowadzą do nagłego lub stopniowego wytrzeszczu wraz z objawami naczyniowymi.

Wytrzeszcz może także pojawić się po urazach, np. w wyniku krwotoku pozagałkowego lub złamań ścian oczodołu. Niektóre osoby rodzą się z nieprawidłowo ukształtowanymi oczodołami, na przykład płytkimi, co również może sprawiać wrażenie wytrzeszczu.

Każdy przypadek wytrzeszczu wymaga dokładnej diagnostyki. Konieczne jest pełne badanie okulistyczne oraz badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, aby ustalić przyczynę i dobrać odpowiednie leczenie.

Podsumowanie

Orbitopatia tarczycowa to choroba, którą można skutecznie kontrolować, pod warunkiem wczesnego rozpoznania i odpowiedniego leczenia. Wytrzeszcz oczu jest tylko jednym z wielu objawów, dlatego równie ważne są zmiany w powiekach, ból przy ruchach gałki ocznej czy uczucie dyskomfortu w oku. Kluczowe znaczenie ma współpraca okulisty i endokrynologa, która pozwala precyzyjnie dobrać terapię do stanu pacjenta.

Każdy niepokojący objaw związany z oczami wymaga konsultacji specjalistycznej. Jeśli zauważysz u siebie jakiekolwiek sygnały wskazujące na orbitopatię tarczycową, nie odkładaj wizyty. Wczesna diagnostyka i leczenie znacząco poprawiają komfort życia i zdrowie oczu. Zachęcamy do kontaktu z Centrum Okulistycznym Świat Oka, podczas której specjaliści pomogą dobrać odpowiednie postępowanie terapeutyczne.

Bibliografia:

Fotografia 1. źródło internetowe: https://bluefinvision.com/blog/what-is-thyroid-eye-disease/
Fotografia 2. źródło internetowe: https://www.rivertowneyecare.com/post/understanding-thyroid-eye-disease-and-graves-orbitopathy
Thanh D Hoang, Derek J Stocker, Eva L Chou, Henry B Burch 2022 Update on Clinical Management of Graves Disease and Thyroid Eye Disease, Endocrinology and metabolism clinics of North America May 2022 doi: 10.1016/j.ecl.2021.12.004.
Wilmar M Wiersinga, Anja K Eckstein, Miloš Žarković Thyroid eye disease (Graves’ orbitopathy): clinical presentation, epidemiology, pathogenesis, and management, London, The Lancet, Diabetes & Endocrinology May 2025 doi: 10.1016/S2213-8587(25)00066-X.
Giuseppe Barbesino, Mario Salvi, Suzanne K Freitag Future Projections in Thyroid Eye Disease, The Journal of clinical endocrinology and metabolism August 2022 doi: 10.1210/clinem/dgac252.