Budowa narządu wzroku – z jakich elementów składa się ludzkie oko?

Autor: Patryk Cierpiał

Ludzkie oko to niezwykle złożony i delikatny narząd, który odgrywa kluczową rolę w odbieraniu otaczającego nas świata. Większość informacji ze środowiska dociera do naszego mózgu właśnie poprzez wzrok – to dzięki niemu rozpoznajemy twarze, czytamy, prowadzimy pojazdy i bezpiecznie poruszamy się w przestrzeni. Oko nie tylko umożliwia widzenie, lecz także wspiera koordynację ruchową, utrzymanie równowagi oraz pomaga w orientacji przestrzennej. 

Aby lepiej zrozumieć, jak działa ten fascynujący organ, warto przyjrzeć się jego budowie i poszczególnym strukturom. Każda z nich pełni określoną funkcję, a wszystkie współpracują ze sobą, aby zapewnić ostre i komfortowe widzenie. W tym artykule wyjaśniamy, z jakich dokładnie elementów składa się ludzkie oko oraz dlaczego tak ważne jest ich prawidłowe funkcjonowanie. 

Jak jest zbudowane ludzkie oko? Podstawowe struktury narządu wzroku 

Narząd wzroku nie ogranicza się jedynie do samej gałki ocznej. Składa się on z kilku współpracujących ze sobą elementów, które wspólnie odpowiadają za prawidłowe widzenie.

• Gałka oczna – to centralna część narządu wzroku odpowiedzialna za odbiór bodźców świetlnych. Ma kształt kuli o średnicy około 24 mm i jest osadzona głęboko w oczodole.
• Aparat ochronny oka – należą do niego powieki, spojówki, rzęsy oraz gruczoły łzowe, które otaczają oko i chronią je przed uszkodzeniami i zanieczyszczeniami.
• Mięśnie okoruchowe to sześć mięśni, które umożliwiają płynne ruchy gałki ocznej we wszystkich kierunkach.
• Nerw wzrokowy – przekazuje impulsy nerwowe z siatkówki oka do odpowiednich ośrodków w mózgu, gdzie są przekształcane w obraz. 

Fotografia 1. Budowa oka – opracowanie własne.

Gałka oczna składa się z trzech głównych warstw:

• Błona zewnętrzna (włóknista) – tworzona przez rogówkę, czyli przezroczystą, przednią część błony, odpowiadającą za skupianie promieni świetlnych wpadających do oka, oraz twardówkę – białą, nieprzezroczystą część oka, która nadaje gałce ocznej jej kulisty kształt i pełni funkcję ochronną. 
• Błona środkowa (naczyniowa) – zbudowana z naczyniówki, ciała rzęskowego i tęczówki, odgrywa kluczową rolę w odżywianiu siatkówki, regulacji ilości światła wpadającego do oka oraz produkcji cieczy wodnistej. 
• Błona wewnętrzna (siatkówka) – zawiera fotoreceptory odpowiedzialne za rejestrację bodźców świetlnych i przekształcanie ich w impulsy nerwowe. 

Rogówka – pierwsza warstwa ochronna oka 

Rogówka to przezroczysta część błony włóknistej, która pokrywa przednią część oka. Wraz z twardówką tworzy zewnętrzną osłonę gałki ocznej. Rogówka działa jak naturalna soczewka, która skupia światło wpadające do oka – to ona odpowiada za około 70% zdolności załamywania światła w oku. 

Dzięki swojej przezroczystości i charakterystycznemu półkolistemu kształtowi rogówka umożliwia ostre i wyraźne widzenie. Jej uszkodzenia – czy to w wyniku urazu, infekcji, czy chorób – mogą prowadzić do znacznych zaburzeń wzroku.  

Do najczęstszych schorzeń i urazów rogówki należą:  

• stożek rogówki, w którym rogówka stopniowo przybiera stożkowaty kształt,
• dystrofie rogówki, czyli choroby o podłożu genetycznym,
• uszkodzenia powierzchniowych warstw nabłonka rogówki, najczęściej spowodowane urazami mechanicznymi, np. palcem, soczewką, kartką papieru, czy innym ciałem obcym,
• zapalenia rogówki o podłożu bakteryjnym, wirusowym czy grzybiczym, które objawiają się przede wszystkim bólem oka, światłowstrętem i obniżeniem ostrości wzroku. 

Tęczówka i źrenica – kontrola ilości światła 

Tęczówka to kolorowa część oka, położona między rogówką a soczewką. Jej wygląd jest unikalny dla każdego człowieka – nawet bliźnięta jednojajowe mają różne wzory tęczówek. Głównym zadaniem tęczówki jest regulacja ilości światła wpadającego do wnętrza oka poprzez zwężanie lub rozszerzanie źrenicy – otworu znajdującego się w jej centrum. 

Źrenica działa jak przesłona w aparacie fotograficznym, poprawiając jakość widzenia w różnych warunkach oświetleniowych. Gdy światło jest intensywne, źrenica zwęża się, chroniąc siatkówkę przed nadmiernym oświetleniem, natomiast w warunkach słabego oświetlenia lub w ciemności – źrenica się rozszerza, pozwalając na wpuszczenie większej ilości światła do oka. 

Tęczówka pełni jeszcze jedną istotną funkcję – odpowiada za kolor oczu. O ich barwie decyduje ilość i rozmieszczenie melaniny w przedniej warstwie tęczówki – większa zawartość melaniny odpowiada za ciemniejszy kolor oczu (brązowe, piwne), natomiast mniejsza ilość pigmentu skutkuje jaśniejszym kolorem (niebieskim, zielonym czy szarym). Dodatkowo równomierne rozmieszczenie barwnika nadaje tęczówce jednolity kolor, z kolei nierównomierne rozłożenie może powodować różnorodne odcienie w obrębie jednego oka.  

Warto pamiętać, że tęczówka jest częścią błony naczyniowej, w której skład wchodzi również ciało rzęskowe – odpowiedzialne m.in. za regulację kształtu soczewki i produkcję cieczy wodnistej oraz naczyniówka, odżywiająca siatkówkę i pozostałe struktury oka. 

Soczewka oka – za co odpowiada? 

Soczewka to przezroczysta i elastyczna struktura znajdująca się bezpośrednio za źrenicą. Jej głównym zadaniem jest akomodacja, czyli zdolność dostosowania kształtu do odległości oglądanego przedmiotu. Kiedy patrzymy na coś z bliska, soczewka staje się bardziej wypukła, a gdy wzrok kierowany jest w dal – spłaszcza się. Dzięki temu możliwe jest ostre widzenie w różnych odległościach.  

Z wiekiem elastyczność soczewki maleje, co prowadzi do prezbiopii (starczowzroczności). To naturalny proces, powodujący trudności w czytaniu i pracy w bliży, przez co często konieczne staje się korzystanie z okularów.  

Drugim powszechnym schorzeniem soczewki jest zaćma – jedna z najczęstszych przyczyn utraty wzroku. Polega na stopniowym mętnieniu soczewki oka i objawia się pogorszeniem jakości widzenia, zamgleniem obrazu oraz problemami z odróżnianiem kolorów.  

Soczewka może być również miejscem innych zaburzeń – takich jak wrodzone zmętnienia (zaćma wrodzona) czy zwichnięcie soczewki, polegające na jej przemieszczeniu z prawidłowego, centralnego położenia, najczęściej w wyniku urazów lub chorób ogólnoustrojowych. 

Ciecz wodnista i ciało szkliste 

Ciecz wodnista, produkowana przez ciało rzęskowe, wypełnia przednią i tylną komorę oka, czyli przestrzeń między rogówką, tęczówką i soczewką. Jej główne zadania to dostarczanie składników odżywczych do rogówki i soczewki, usuwanie produktów przemiany materii oraz utrzymywanie prawidłowego ciśnienia wewnątrzgałkowego, niezbędnego dla zachowania kształtu gałki ocznej. 

Ciało szkliste to galaretowata substancja wypełniająca tylną część gałki ocznej między soczewką a siatkówką. Składa się głównie z wody (ponad 98%), włókien kolagenowych i kwasu hialuronowego. Utrzymuje kulisty kształt oka, a także wspiera prawidłowe ułożenie siatkówki i chroni przed jej odwarstwieniem. Z wiekiem struktura ciała szklistego ulega naturalnym zmianom – upłynnia się i obkurcza, co może powodować powstawanie mętów („latających muszek”) w polu widzenia. Choć zwykle są one niegroźne, nagłe ich nasilenie, zwłaszcza w połączeniu z błyskami świetlnymi, może świadczyć o odwarstwieniu siatkówki i wymaga pilnej konsultacji okulistycznej. 

Niektóre choroby ciała szklistego mogą wiązać się również z krwotokami do jego wnętrza (np. w przebiegu retinopatii cukrzycowej), stanami zapalnymi czy zmianami pourazowymi. 

Siatkówka oka – klucz do widzenia 

Siatkówka to najgłębiej położona i jedna z najważniejszych warstw oka. Jest cienką, przezroczystą błoną wyścielającą wnętrze gałki ocznej i składa się mi.in. z fotoreceptorów – komórek światłoczułych odpowiedzialnych za przekształcanie bodźców świetlnych w impulsy elektryczne, które następnie przekazywane są do mózgu.  Wyróżnia się dwa rodzaje fotoreceptorów:

• czopki, które odpowiadają za widzenie barwne i postrzeganie szczegółów w dobrym oświetleniu,
• pręciki, które umożliwiają widzenie w ciemności i wykrywanie ruchu. 

Dzięki współpracy czopków i pręcików możliwe jest zarówno bogate postrzeganie kolorów w dzień, jak i bezpieczne poruszanie się w ciemności. 

Szczególnie ważna jest plamka żółta, centralna część siatkówki, odpowiadająca za ostre, precyzyjne widzenie centralne, potrzebne np. do czytania czy rozpoznawania twarzy. Plamka ślepa (plamka Mariotte’a) to z kolei miejsce, w którym nerw wzrokowy opuszcza oko. Nie zawiera fotoreceptorów, dlatego jest niewrażliwa na światło, tworząc naturalny ubytek w polu widzenia, którego zwykle nie zauważamy dzięki mechanizmom kompensacyjnym mózgu. 

Choroby siatkówki są jedną z najczęstszych przyczyn utraty widzenia. Należą do nich:

• zwyrodnienie plamki żółtej (AMD) – charakteryzuje się stopniowym pogorszeniem widzenia centralnego, zniekształceniem obrazu i obniżeniem wrażliwości na kontrast,
• retinopatie – ogólna grupa chorób prowadzących do uszkodzenia siatkówki i pogorszenia widzenia; do najczęściej występujących retinopatii zalicza się retinopatię cukrzycową, nadciśnieniową i barwnikową,
• odwarstwienie siatkówki – polega na oddzieleniu jej części zmysłowej od nabłonka barwnikowego, co stanowi stan nagły i wymaga pilnej interwencji,
• zakrzepy naczyń siatkówki – prowadzą do zaburzeń krążenia w siatkówce i nagłego pogorszenia widzenia. 

Nerw wzrokowy – jak oko przekazuje informacje do mózgu? 

Gdy fotoreceptory w siatkówce przekształcą światło w impulsy elektryczne, nerw wzrokowy przesyła je do mózgu, a konkretnie do kory wzrokowej w płacie potylicznym. To właśnie tam powstaje świadome wrażenie widzenia. 

Uszkodzenie nerwu wzrokowego może być wynikiem wielu chorób, ale jedną z najgroźniejszych jest jaskra. To schorzenie rozwija się powoli i często bezobjawowo, prowadząc do nieodwracalnego zaniku włókien nerwu wzrokowego. Nieleczona jaskra może doprowadzić do całkowitej utraty widzenia, dlatego tak ważna jest profilaktyka i regularne badania.  

Innym poważnym problemem jest zapalenie nerwu wzrokowego, które zwykle rozwija się nagle i objawia się pogorszeniem ostrości wzroku, bólem oka nasilającym się przy jego ruchach oraz zaburzeniami widzenia barw. Stan ten może mieć związek z chorobami autoimmunologicznymi, infekcjami lub stanowić pierwszy objaw stwardnienia rozsianego. 

Budowa aparatu ochronnego i ruchowego oka 

Równie ważne jak sama gałka oczna są struktury, które ją otaczają. Ich zadaniem jest ochrona oka przed urazami i infekcjami, zapewnienie odpowiedniego nawilżenia i oczyszczenia oraz umożliwienie swobodnych ruchów oczu.  

Należą do nich m.in. powieki, rzęsy, spojówki, gruczoły łzowe oraz mięśnie okoruchowe. 

Powieki, rzęsy i spojówki – pierwsza linia ochrony 

Powieki chronią oko przed nadmiernym światłem, kurzem i urazami mechanicznymi. Podczas mrugania rozprowadzają film łzowy i usuwają drobne zanieczyszczenia. 

Rzęsy pełnią funkcję naturalnego filtra – zatrzymują pył, drobnoustroje i inne czynniki zewnętrzne, zanim dotrą do powierzchni oka. 

Spojówki, czyli cienkie błony śluzowe, pokrywające wewnętrzną stronę powiek i przednią część gałki ocznej – stanowią dodatkową barierę przed infekcjami. 

Gruczoł łzowy i film łzowy – naturalne nawilżenie oka 

Gruczoł łzowy, położony w górno-bocznej części oczodołu, odpowiedzialny jest za produkcję łez, które są niezbędne dla ochrony i nawilżenia rogówki, wypłukiwania zanieczyszczeń oraz dostarczania substancji odżywczych i przeciwbakteryjnych. 

Film łzowy składa się z trzech warstw: lipidowej, wodnej i śluzowej – każda z nich pełni określoną funkcję w utrzymaniu zdrowia oka i zapewnia właściwe funkcjonowanie jego powierzchni. 

Zaburzenia w pracy gruczołów łzowych i Meiboma (położonych w powiekach) mogą prowadzić do zespołu suchego oka – choroby coraz częściej spotykanej u osób pracujących przy komputerze i w klimatyzowanych pomieszczeniach. Wówczas oczy stają się suche, zaczerwienione, może pojawić się również pieczenie i uczucie ciała obcego. Schorzenie to wymaga specjalistycznej diagnostyki i indywidualnie dobranego leczenia. 

Mięśnie okoruchowe – jak poruszamy oczami? 

Za ruch gałki ocznej odpowiada sześć mięśni okoruchowych: cztery proste i dwa skośne. Umożliwiają one śledzenie poruszających się obiektów, fiksację wzroku na jednym punkcie, a także zsynchronizowane ruchy obu oczu (ruchy skojarzone). 

Ich nieprawidłowe działanie może prowadzić do zezów, podwójnego widzenia i problemów z koordynacją wzrokową. 

Podsumowanie – dlaczego warto dbać o zdrowie oczu? 

Oko to niezwykle precyzyjny i delikatny narząd, zbudowany z wielu współdziałających struktur – od rogówki, przez soczewkę i siatkówkę, aż po nerw wzrokowy i aparat ochronny. Każdy z tych elementów pełni istotną funkcję, a ich prawidłowe działanie gwarantuje ostre, komfortowe i zdrowe widzenie. 

Profilaktyka ma kluczowe znaczenie – wiele chorób oczu rozwija się powoli i przez długi czas nie daje objawów. Dlatego regularne wizyty u specjalistów zdrowia oczu w Centrum Okulistycznym Świat Oka to inwestycja w zdrowie i jakość życia. Zapewniamy kompleksową opiekę okulistyczną, obejmującą diagnostykę i leczenie (w tym chirurgiczne) całego narządu wzroku – zarówno chorób przedniego i tylnego odcinka gałki ocznej, jak i stanów nagłych czy schorzeń zapalnych, alergicznych i infekcyjnych. Dzięki temu możliwa jest zarówno skuteczna profilaktyka, jak i metody terapii dostosowane do indywidualnych potrzeb. 

Wzrok to jeden z najcenniejszych zmysłów – warto o niego zadbać już dziś. 

Bibliografia 

American Academy of Ophthalmology, 2024. Eye anatomy: parts of the eye and how we see. [online] EyeSmart. Dostępne w: https://www.aao.org/eye-health/anatomy/parts-of-eye (dostęp 04.08.2025). 

Niżankowska, E. 2019. Okulistyka. Wyd. 3. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. 

Fotografia 1. Opracowanie własne.